Wystąpienie koordynatora projektu

Straty miasta Gdyni i jego mieszkańców w wyniku II wojny światowej.

A. Cele projektu badawczego

Ogólny bilans II wojny światowej wskazuje, że największe ofiary i straty poniosła ludność cywilna
a szczególnie mieszkańcy miast. Dotychczasowe ustalenia statystyczne wykazują, że spośród wszystkich państw, biorących udział w tej wojnie, największe straty ludzkie poniosła Polska. Wyniosły one 16,07% ogółu obywateli II Rzeczypospolitej.

Wstępne szacunki strat materialnych – przeprowadzone głównie pod kątem roszczeń odszkodowań wojennych – przyjęły kwotę ok. 250 mld zł. - według cen z 31.08.1939 r.
Kwota ta to równowartość 10 budżetów Polski z roku 1939/40.

Z dzisiejszej perspektywy i wiedzy można stwierdzić, że nie wykazano jednak elementarnej uczciwości i staranności w ustaleniu wojennych losów Polski i Polaków. Władze komunistyczne PRL nie dokonały wiarygodnych ustaleń strat osobowych i szkód materialnych Polski.
Nie mogły i nie chciały wykazać, co się działo na terenach II RP, okupowanych przez ZSRR, a także na terenach polskich, zajmowanych przez Armię Radziecką w 1944 i 1945 r.

Jeszcze dzisiaj – 63 lata od zakończenia działań wojennych – nie są ustalone losy setek tysięcy mieszkańców II RP – szczególnie z Kresów Wschodnich. Ustalenia dotyczące strat osobowych i majątkowych na terenach okupowanych przez niemiecką III Rzeszę mają bardzo zróżnicowany poziom wiarygodności i również nie wyszły poza sferę liczb i procentów.

W kraju demokratycznym, taka sytuacja nie może być akceptowana. Obciąża ona kolejne pokolenia Polaków brzemieniem (winą) zaniedbania. Coraz dłuższy dystans czasu do okresu II wojny światowej utrudnia badania; odchodzą świadkowie, bledną, a nawet giną, dokumenty.
Swoją misję w ujawnianiu całej tragicznej, wojennej historii Polski mają miasta – szczególnie tak ważne, jak stolica kraju: Warszawa czy stolica Wielkopolski: Poznań.

Od blisko roku misję tą realizuje również samorząd Gdyni, wspólnie z profesjonalnymi
instytucjami państwowymi i miejskimi, aktywnymi organizacjami społecznymi, wolontariuszami. Uruchomienie stron internetowych projektu jest kamieniem milowym w jego uspołecznieniu i osiągnięciu jego celów. W naszych badaniach dysponujemy więc – poza wolą polityczną
ustalenia prawdy – wysokimi technologiami, publicznymi funduszami i możliwością
współpracy – przynajmniej w obszarze Unii Europejskiej.

Projekt badawczy „Gdynia w okresie II wojny światowej” podejmuje zadanie stworzenia
podstawy – punktu wyjścia do badań wojennych losów miasta. Mamy umożliwić wszystkim zainteresowanym – bądź weryfikację ustaleń, dotyczących ich sytuacji prawnej bądź
ustalenie tej sytuacji, w oparciu o urzędowe, oficjalne dokumenty. Mamy pomagać
(nie wyręczać) powołanym do tego celu instytucjom i organizacjom a także bezpośrednio zainteresowanym – w poznawaniu prawdy.

Potrzeba projektu badawczego wynika z przekonania, że Gmina miasta Gdyni nie może
swojej wiedzy o wojennych losach miasta i jego obywateli opierać o wyjątkowo
powierzchowną, niewiarygodną i nieprawdziwą ocenę skutków II wojny światowej,
dokonaną w 1945 r.

Stwierdzono, że:

1. Zdecydowana większość przedwojennych mieszkańców Gdyni nie miała możliwości
zgłoszenia poniesionych przez siebie, lub swoich bliskich, strat – a szczególnie strat
osobowych. Wielu mieszkańców – często całe rodziny – zginęło a nikt nie upomniał się o nieobecnych – chyba, że chodziło o osoby powszechnie znane.

2. Zachowane w archiwach dokumenty, informujące o represjach wobec mieszkańców
Gdyni są niekompletne, rozproszone i nieopracowane. Nie prowadzi się odtworzenia
dokumentów (np. dot. więźniów obozów koncentracyjnych), których oryginały zostały
zniszczone lub digitalizacji dokumentów zachowanych. Stwierdzono jednocześnie,
że Archiwum Państwowe w Gdańsku – Oddział w Gdyni przechowuje dokumenty
umożliwiające realizacje projektu – z należytą starannością.

3. Wiele aktów przemocy okupanta – np. konfiskaty majątków – służyło władzom
komunistycznym, które przejmowały „mienie poniemieckie” w Gdyni (!) Oczywiste
szkody czy straty wojenne – szczególnie osób fizycznych czy firm prywatnych nie były wykazywane.

Jedna z najpoważniejszych publikacji dotyczących Gdyni: „Dzieje Gdyni” Zakładu Narodowego
im. Ossolińskich (Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk – 1980) pod red. R. Wapińskiego,
zawiera następującą ocenę strat osobowych miasta:

„Trudno też ustalić dokładną liczbę zamordowanych i zaginionych mieszkańców
Gdyni. Dane źródłowe nie obejmują wszystkich, poza tym zawierają wiele nieścisłości
i z tego tytułu trudno ustalić liczbę strat. Dlatego też jedynie tytułem przykładu
podajemy, że wśród ofiar hitlerowskiego terroru znajdowało się 15 radców Izby Przemysłowo-Handlowej, 12 nauczycieli, 14 księży katolickich, 65 członków
Polskiego Związku Zachodniego, 34 funkcjonariuszy Śledczej Policji Państwowej,
10 pracowników Urzędu Morskiego, 10 chłopców z Obłuża i 31 kupców”.

Razem – 191 osób.

B. Ustalenia z dotychczasowej realizacji projektu

I. Szkody i straty mieszkańców Gdyni

Zgodnie z zarządzeniem prezydenta miasta Gdyni z 26 lipca 1945 r., Referat Odszkodowań Wojennych Zarządu Miejskiego Gdyni rozpoczął rejestrację szkód wojennych. Rejestracja obejmowała szkody wojenne, powstałe w ruchomościach lub warsztatach pracy, które
należały do osób fizycznych lub prawnych oraz szkód niematerialnych.

Rejestrację należało zakończyć, a zebrane dane przekazać do starostwa powiatowego –
do dnia 20 sierpnia 1945 r. Rejestracja szkód wojennych była dokonywana przez komisarzy spisowych na przeznaczonych do tego celu Kwestionariuszach dotyczących szkód
wojennych dla miast.

Kwestionariusze były wypełniane przez poszkodowanych – przez wskazanie poniesionych
szkód materialnych i niematerialnych.

Do szkód niematerialnych zaliczono:

1. upośledzenie fizyczne (trwałe kalectwo, ciężkie naruszenie zdrowia, ciężkie uszkodzenie
ciała, zgwałcenie),
2. upośledzenie umysłowe (trwałe kalectwo, ciężkie upośledzenie umysłowe),
3. utrata życia żywiciela (wskutek: działań wojennych, zamordowania, pobytu w więzieniach, obozach koncentracyjnych, karnych itp., pracy przymusowej, ran, chorób, wycieńczenia, ukrywania się),
4. straty moralne (wskutek: utraty życia najbliższych członków rodziny, upośledzenia
fizycznego najbliższych członków rodziny, upośledzenia umysłowego najbliższych członków rodziny, zaginięcia najbliższych członków rodziny, przymusowej rozłąki, prześladowań narodowościowych, rasowych itp.).

Akcja zbierania kwestionariuszy trwała (zaledwie) 24 dni.

W tym czasie (lipiec – sierpień 1945 r.) Gdynię zamieszkiwało ok. 30 tysięcy mieszkańców,
czyli ok. 30% liczby stałych mieszkańców miasta z 30 czerwca 1939 r. (98.775) a 24% ogółu mieszkańców (127.300).

Wśród tych 30 tysięcy i składających Kwestionariusz wielu nie mieszkało w Gdyni przed wojną. Niektóre Kwestionariusze dotyczą losów tylko jednej rodziny, bo składało je kilku członków tej rodziny.

W Archiwum Państwowym w Gdańsku – Oddział w Gdyni, przechowywanych jest 7716 Kwestionariuszy. Reprezentatywność rejestracji szkód i strat mieszkańców Gdyni w okresie II wojny światowej, a także wiedza o skali represji wobec jej przedwojennych mieszkańców,
jest więc bardzo niska. Nie uzupełniano danych z Kwestionariuszy, składanych w Gdyni,
danymi z Kwestionariuszy składanymi przez gdynian w ich nowym – poza Gdynią – miejscu zamieszkania. Nie wykorzystano innych dokumentów – np. dotyczących akcji eksterminacji ludności wyznania mojżeszowego czy akcji masowych wysiedleń ludności cywilnej z Gdyni.

Pierwsze masowe wysiedlenie mieszkańców Gdyni odbyło się bez żadnego uprzedzenia. Prezydent policji SS-Brigadeführer Christoph Diehm w dniu 12 października 1939 nakazał ewakuację ludności polskiej dzielnicy Orłowa do czwartku, dnia 12 października 1939 r.
o godzinie 9.00.

1. Ludność zbiera się o godzinie 9-tej przy ul. Orłowskiej przed gmachem Zarządu Cywilnego.
2. Mieszkania należy zostawić otwarte. Klucze musza pozostać w zamkach drzwi domowych, mieszkań i pokoi. Ponowne wejście do mieszkań po godzinie 9.00 uważa się za sabotaż.
3. Zabrać wolno zasadniczo tylko bagaż ręczny (ubranie, bieliznę, sztućce i osobiste
przedmioty wartościowe). Meble i wszystkie należące do mieszkania urządzenia pozostawić należy w pomieszczeniach mieszkalnych.
4. Zniszczenia mieszkań i ich urządzeń uważa się za sabotaż.
5. Kto dopuści się aktów sabotażu i kto wbrew zakazowi posiada jeszcze broń, zostanie rozstrzelany.

Czas realizacji nakazu – 20 minut. Waga bagażu ręcznego – 25-30 kg

Do 26 października 1939 r. z Gdyni wysiedlono ponad 50 tys. gdynian, czyli większość
stałych mieszkańców miasta. Akcja ta (kontynuowana przez cały okres okupacji) dotyczyła tych, którzy po powrocie Pomorza do Polski (w 1920 r.) przyjechali do Gdyni, by ją budować i rozwijać. Ludność miejscowa (autochtoni) mogli w Gdyni pozostać, ale byli przesiedlani z dzielnic centralnych na peryferia. Dramatycznie pogorszyły się warunki lokalowe i ogólnie – życia w mieście. Majątek osób wysiedlonych i przesiedlonych – nieruchomości i ruchomości – został skonfiskowany.

Od pierwszego dnia okupacji miasta – 14 września 1939 r. – prowadzono akcję masowych aresztowań osób, mogących stawiać lub organizować opór (np. wskazanych w tzw. „czarnej księdze” - Sonderfahnungsbuch Polen). Aresztowani byli osadzani w obozach zbiorczych
(również w Gdyni) w obozie koncentracyjnym Stutthof lub mordowani (lasy piaśnickie).

Wielu mieszkańców Gdyni, zmobilizowanych w sierpniu 1939 r. – poległo lub znalazło się w obozach jenieckich. Ich mienie również pozostało bez ochrony – najczęściej stało się łupem niemieckich władz okupacyjnych i administracji, a także sprowadzonych do Gdyni Niemców.

Nie natrafiono dotychczas na jakiekolwiek opracowanie Kwestionariuszy,
informujące o wielkości szkód w życiu lub zdrowiu mieszkańców Gdyni ani szkód wojennych powstałych w mieniu należącym do mieszkańców Gdyni.

II. Szkody i straty gminy miasta Gdyni

Rejestrację szkód wojennych, poniesionych przez instytucje samorządowe, państwowe oraz szkody budynkowe prowadził Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych.

1. Ustalono, że miasto, wskutek zniszczenia lub wywiezienia obiektów należących do przedsiębiorstw i zakładów miejskich, poniosło straty w wysokości 12.884.174 zł –
licząc według cen z 31.08.1939 r. Budżet zwyczajny miasta na rok budżetowy 1938/1939
wyniósł 9.590 tys. zł (około 74% wysokości strat).

Koszt przywrócenia stanu posiadania miasta z sierpnia 1939 r. – według cen bieżących
(luty 1946 r.) wyniósł 227.656.263 zł. Budżet zwyczajny miasta na rok budżetowy 1946
wyniósł ok. 168 mln. zł (około 74 % kosztów odbudowy).

budynek

Dworzec Morski przed wojną i dziś

Informacja o „przywróceniu” stanu posiadania z sierpnia 1939 była nieprawdziwą.
Przykłady: dworzec kolejowy – zniszczony podczas bombardowań Gdyni – został zastąpiony nowym dopiero w 1950 r. Dworzec Morski do dzisiaj nie został odbudowany.

Praktycznie wszystkie dobra kultury Gdyni – muzealia, księgozbiory, kolekcje – będące w miejskich i prywatnych zasobach – często o niewymiernej wartości - bezpowrotnie przepadły.

Nie dokonano też – nawet szacunkowych – obliczeń utraconych korzyści Państwa, miasta i obywateli – z tytułu prowadzonej – a przerwanej przez wojnę – działalności gospodarczej, kulturalnej czy edukacyjnej. Nie ustalono skutków utraty życia, zdrowia czy kalectwa
mieszkańców Gdyni – kosztów leczenia, rehabilitacji, świadczeń rentowych.

Nie natrafiono dotychczas na jakiekolwiek opracowanie zbiorcze, informujące
o wielkości szkód instytucji państwowych działających w mieście
(a więc poza obszarem administrowanym przez Urząd Morski w Gdyni – w tym szczególnie portem morskim) oraz szkód budynkowych.

2. Komisja Odszkodowań Morskich Strat Wojennych, powołana w 1945 r. przez Ministra
Przemysłu RP, dokonała rejestracji strat wojennych w gospodarce morskiej. Komisja
ustaliła straty i szkody w resorcie Ministerstwa Żeglugi w latach 1939-1945 według wartości złotego z 31.08.1939 r. na 839,947 mln zł.

Na Gdynię przypadło nie mniej jak 34 % tej kwoty (pkt 4. dotyczy Gdańska i Gdyni):

1. port handlowy w Gdyni - 118.375 tys. zł
2. port wojenny na Oksywiu - 11.160 tys. zł
3. żegluga (statki floty handlowej) - 96.858 tys. zł
4. przedsiębiorstwa portowe (Gdyni i Gdańska) - 20.000 tys. zł
5. rybołówstwo morskie - 27.880 tys. zł
6. stocznie morskie w Gdyni - 4.462 tys. zł.
7. różne urzędy i instytucje gdyńskie - 10.089 tys. zł.
8. koszty specjalne (usunięcie zniszczeń) - 18.947 tys. zł

Razem - 297.771 tys. zł

Komisja Odszkodowań Morskich Strat Wojennych składała się z wielu fachowców,
zatrudnionych w gospodarce morskiej II Rzeczypospolitej. Jej wyliczenie może budzić zaufanie.

C. Aktualne zadania projektu

Wobec przedstawionych okoliczności, projekt badawczy „Miasto Gdynia w okresie II wojny światowej” stawia sobie jako cel główny – integrację mieszkańców miasta wokół ważnego
i bardzo potrzebnego zadania – ustalenia wojennych losów Gdynian.

Cel ten chcemy osiągnąć poprzez popularyzację i wykorzystanie internetu. Mamy nadzieję,
że atrakcyjność i dostępność stron internetowych projektu, zaprojektowanych przez Konrada Niżnik i jednego z wolontariuszy - Macieja Chmielarza i przez niego wykonanych,
przyczyni się do osiągnięcia celu projektu.

To Gdynianie – a nie Ich miasto – byli głównym celem represji okupanta. To Im przede
wszystkim jest poświęcony projekt.

Projekt badawczy realizowany jest w kilku zakresach:

1. Ustalenie pełnego składu społeczności gdyńskiej, na podstawie oficjalnych dokumentów: dowodów meldunkowych i księgi adresowej. Stworzenie komputerowej bazy danych
o wszystkich mieszkańcach Gdyni, zameldowanych na pobyt stały na dzień 31 sierpnia 1939 r.

Dokonanie możliwych analiz i charakterystyk społeczności gdyńskiej – w tym jej stanu
posiadania, aktywności zawodowej, społecznej i politycznej, organizacji gospodarczych, społecznych, sportowych czy wyznaniowych.

Poznanie społeczności miejskiej według stanu z 1939 r. jest kluczem do poznania skali
destrukcji, dokonanej przez wojnę.

Działania te doprowadziły już do odtworzenia i weryfikacji Księgi Adresowej Gdyni
(ostatniej – opublikowanej na przełomie 1937/1938.). Jej fragment, dotyczący mieszkańców miasta, pozwala na użycie techniki komputerowej w badaniach struktury zasiedlenia miasta, aktywności zawodowej, organizacji życia miasta.

Księga adresowa (część dotycząca mieszkańców Gdyni) jest opublikowana w zakładce
„Księga Adresowa Gdyni”. będzie sukcesywnie uzupełniana o pozostałe części opracowania. Przepisanie Księgi Adresowej umożliwiło też dokonanie wielu korekt – głównie przez
ujednolicenie nazewnictwa ulic czy zawodów. Wprowadzono też konsekwentnie porządek alfabetyczny.

Badacz np. struktury zasiedlenia konkretnej dzielnicy czy ulicy posiada obecnie jednolite nazewnictwo ulic czy zawodów (a nie – jak w oryginale Księgi – różne nazwy dla jednej ulicy czy zawodu). Ma to duże znaczenie w przypadku użycia techniki komputerowej.

2. Przepisywana jest dokumentacja meldunkowa mieszkańców Gdyni – uzupełniająca i weryfikująca informacje zawarte w Księdze Adresowej. Dokumentacja ta będzie sukcesywnie publikowana na stronach internetowych projektu.

3. Opracowywane są Kwestionariusze dotyczące szkód wojennych – w celu uzupełniania „Listy strat osobowych Gdyni w II wojnie światowej”. W dalszej kolejności opracowywane będą dane dotyczące innych szkód niematerialnych (poza utratą życia).

Wspólnie z partnerami projektu przygotowany będzie projekt - w ramach programu Ministerstwa Kultury – „Dziedzictwo kulturowe”, służący tworzeniu zasobów cyfrowych dziedzictwa kulturowego (dokumentacji archiwalnej z okresu II wojny światowej). W ramach projektu będzie prowadzona kwerenda w archiwach dla ustalenia czy są w nich Kwestionariusze z 1945 r. i inne dokumenty dotyczące wysiedlonych Gdynian.

4. W ramach projektu przejęte zostało dalsze prowadzenie inicjatywy Związku Towarzystw
w Gdyni: „GDYNIANIE - Lista (niepełna) strat osobowych Gdyni w II Wojnie Światowej
– Ludność cywilna”.

Inicjatywa ta, zapoczątkowana w 1999 r. opublikowaniem listy ok. 700 nazwisk,
była prowadzona do 2008 r., kiedy zebrano i opublikowano listę około 2400 nazwisk.

Dzięki udziałowi w projekcie Archiwum Państwowego w Gdańsku – Oddział w Gdyni oraz zaangażowaniu Pani Katarzyny Wojciechowskiej – stażystki Urzędu Miasta i Pana
Jędrzeja Szerle - studenta – praktykanta Urzędu Miasta, możliwe jest opublikowanie listy zawierającej ponad 3 tys. nazwisk.

5. Organizowane są publiczne (otwarte) spotkania z mieszkańcami miasta, służące
popularyzacji projektu, pozyskiwaniu wolontariuszy i źródeł informacji służących
realizacji projektu.

6. Planowane jest umieszczenie na stronach internetowych projektu materiałów, służących prowadzeniu lekcji historii w szkołach

7. Sukcesywnie rozwijana będzie anglojęzyczna wersja strony internetowej projektu.

Ryszard Toczek
Koordynator projektu, naczelnik Biura Rozwoju Miasta